Wykonywanie zawodu lekarza wiąże się ze szczególnym poziomem staranności. Od podejmowanych decyzji zależy zdrowie, a niekiedy również życie pacjentów. Z tego względu ustawodawca przewidział szczególny rodzaj odpowiedzialności, której nie ponoszą przedstawiciele większości zawodów. Oprócz odpowiedzialności cywilnej, karnej czy pracowniczej lekarz może bowiem odpowiadać także zawodowo przed organami samorządu lekarskiego.
Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej nie ma na celu wyłącznie ukarania lekarza. Jego zadaniem jest przede wszystkim ocena, czy sposób wykonywania zawodu pozostawał zgodny z obowiązującymi przepisami prawa oraz zasadami etyki lekarskiej. W praktyce postępowania te mają ogromne znaczenie zarówno dla lekarzy, jak i pacjentów, dlatego warto wiedzieć, kiedy mogą zostać wszczęte oraz jakie mogą być ich konsekwencje.
Czym jest odpowiedzialność zawodowa lekarza?
Odpowiedzialność zawodowa jest szczególnym rodzajem odpowiedzialności dyscyplinarnej, której podlegają lekarze i lekarze dentyści wykonujący zawód na terytorium Polski. Jej podstawę stanowią przede wszystkim przepisy ustawy o izbach lekarskich, ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz postanowienia Kodeksu Etyki Lekarskiej.
Lekarz ponosi odpowiedzialność zawodową za naruszenie zasad etyki lekarskiej lub przepisów związanych z wykonywaniem zawodu. Oznacza to, że przedmiotem postępowania nie są wyłącznie przypadki tzw. błędów medycznych. Odpowiedzialność zawodowa może zostać wyciągnięta również wtedy, gdy lekarz naruszy obowiązki dotyczące prowadzenia dokumentacji medycznej, zachowania tajemnicy lekarskiej, poszanowania praw pacjenta czy zasad wykonywania zawodu wynikających z obowiązujących przepisów.
Co istotne, nie każde niepowodzenie terapeutyczne oznacza, że lekarz dopuścił się przewinienia zawodowego. Medycyna nie jest nauką gwarantującą osiągnięcie określonego rezultatu, dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej oceny z uwzględnieniem aktualnej wiedzy medycznej oraz okoliczności konkretnego przypadku.
Kiedy lekarz może ponosić odpowiedzialność zawodową?
Przesłanką odpowiedzialności zawodowej jest popełnienie przewinienia zawodowego. Za takie uznaje się naruszenie zasad etyki lekarskiej lub przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza.
W praktyce postępowania najczęściej dotyczą nieprawidłowości w procesie diagnostycznym lub terapeutycznym, niewłaściwego prowadzenia dokumentacji medycznej, naruszenia tajemnicy lekarskiej, udzielania świadczeń bez uzyskania świadomej zgody pacjenta albo zachowań pozostających w sprzeczności z zasadami etyki zawodowej. Każda sprawa oceniana jest jednak indywidualnie, a samo wystąpienie niekorzystnego skutku zdrowotnego nie oznacza jeszcze, że lekarz dopuścił się przewinienia zawodowego.
Jak przebiega postępowanie?
Postępowanie prowadzą organy odpowiedzialności zawodowej funkcjonujące w ramach samorządu lekarskiego. Najczęściej rozpoczyna się ono od zawiadomienia złożonego przez pacjenta, członka jego rodziny, innego lekarza lub innego uprawnionego podmiotu. Możliwe jest również wszczęcie postępowania z urzędu, jeżeli organy samorządu powezmą informacje o okolicznościach mogących świadczyć o naruszeniu obowiązków zawodowych.
Pierwszym etapem jest postępowanie wyjaśniające prowadzone przez rzecznika odpowiedzialności zawodowej. Na tym etapie analizowana jest dokumentacja medyczna, przesłuchiwani są świadkowie, a w razie potrzeby zasięgane są opinie biegłych. Lekarz, którego dotyczy postępowanie, ma prawo składać wyjaśnienia oraz przedstawiać dowody przemawiające na swoją korzyść.
Jeżeli zgromadzony materiał nie daje podstaw do przypisania lekarzowi przewinienia zawodowego, postępowanie zostaje umorzone. W przeciwnym razie rzecznik kieruje sprawę do właściwego sądu lekarskiego, który rozpoznaje sprawę.
Jakie prawa przysługują lekarzowi?
Postępowanie w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej powinno respektować podstawowe gwarancje procesowe. Lekarz ma prawo znać treść stawianych mu zarzutów, zapoznawać się z materiałem dowodowym, składać wyjaśnienia, zgłaszać własne wnioski dowodowe oraz korzystać z pomocy obrońcy.
W praktyce właściwe przygotowanie stanowiska już na etapie postępowania wyjaśniającego często ma istotny wpływ na dalszy przebieg sprawy. Z tego względu wielu lekarzy decyduje się na skorzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika jeszcze przed skierowaniem sprawy do sądu lekarskiego.
Jakie konsekwencje grożą lekarzowi?
Jeżeli sąd lekarski uzna, że doszło do przewinienia zawodowego, może wymierzyć jedną z kar przewidzianych w ustawie o izbach lekarskich. Katalog tych kar rozpoczyna się od upomnienia i nagany, obejmuje również karę pieniężną oraz zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach ochrony zdrowia. W najpoważniejszych przypadkach możliwe jest ograniczenie zakresu wykonywanych czynności zawodowych, zawieszenie prawa wykonywania zawodu, a nawet jego całkowite pozbawienie.
Rodzaj orzeczonej kary zależy od wielu okoliczności, w szczególności charakteru naruszenia, stopnia zawinienia lekarza, skutków jego działania oraz dotychczasowego przebiegu wykonywania zawodu.
Czy odpowiedzialność zawodowa wyklucza odpowiedzialność cywilną lub karną?
Nie. Odpowiedzialność zawodowa funkcjonuje niezależnie od innych rodzajów odpowiedzialności. Oznacza to, że to samo zdarzenie może jednocześnie stanowić podstawę dochodzenia odszkodowania przez pacjenta przed sądem cywilnym, prowadzenia postępowania karnego oraz postępowania przed organami odpowiedzialności zawodowej lekarzy.
Każde z tych postępowań realizuje jednak inny cel. Postępowanie cywilne służy naprawieniu szkody, postępowanie karne ma na celu ocenę odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa, natomiast odpowiedzialność zawodowa koncentruje się na ocenie zgodności postępowania lekarza z zasadami wykonywania zawodu i etyką lekarską.
Podsumowanie
Odpowiedzialność zawodowa lekarzy stanowi jeden z najważniejszych mechanizmów sprawowania pieczy nad prawidłowym wykonywaniem zawodu lekarza. Jej celem jest ochrona standardów wykonywania zawodu oraz budowanie zaufania pacjentów do systemu ochrony zdrowia.
Jednocześnie należy pamiętać, że samo wystąpienie powikłań lub brak oczekiwanego efektu leczenia nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności lekarza. Każda sprawa wymaga szczegółowej analizy okoliczności faktycznych, obowiązujących przepisów oraz aktualnej wiedzy medycznej. Z tego względu zarówno lekarze, jak i pacjenci powinni mieć świadomość, jakie prawa i obowiązki przysługują im w toku postępowania prowadzonego przed organami odpowiedzialności zawodowej.